เรื่องเล่าและประสบการณ์จริงจากการดำเนินงานแก้ไขปัญหาความยากจนในพื้นที่จังหวัดชัยนาท
การพัฒนาในเชิงพื้นที่มีองค์ประกอบของความสำเร็จมากมาย ไม่นับรวมถึงข้อจำกัดและความท้าทายที่มักมีให้เห็นและเกิดขึ้นใหม่ตามสถานการณ์ที่เป็นไปตามแผนบ้าง เป็นเหตุการณ์ที่ให้ต้องแก้ไขและปรับกระบวนกันแบบเฉพาะหน้าบ้าง หลายปัจจัยก็ขึ้นอยู่กับการเปลี่ยนแปลงของบริบทรอบข้างในช่วงเวลานั้น
การก่อเกิดเป็น “วิสาหกิจกลุ่มพัฒนาอาชีพตำบลโพงาม” หรือหากจะเรียกเป็นวิสาหกิจคนจนก็ไม่ผิดนัก ด้วยเกิดจากแนวคิดให้มีการรวมกลุ่มรวมตัวกันในการร่วมประกอบอาชีพของคนจนตำบลโพงาม ที่ได้มีการกำหนดวัตถุประสงค์ในการจัดตั้งไว้หลัก ๆ ว่า เป็นการสร้างการประกอบการเพื่อคนจนและครัวเรือนเป้าหมาย คนจนทั้ง 13 หมู่บ้านร่วมกันเป็นเจ้าของ สำหรับคนที่พอจะมีกำลังทุนทรัพย์ถือหุ้นของวิสาหกิจกลุ่มนี้ จะช่วยให้เกิดความภาคภูมิใจในความมีคุณค่าในตัวเอง มีงานมีอาชีพมีรายได้ มีการแบ่งปันผลประโยชน์จากการทำงาน
ปัจจุบันวิถีชีวิตของสังคมเมืองได้มีการปรับตัวเปลี่ยนแปลงไปตามสภาวะแวดล้อม และด้วยวิถีปกติใหม่หลังการแพร่ระบาดของโรคติดเชื้อไวรัสโคโรนา 2019 หรือ COVID-19 เป็นปัจจัยเร่งทั้งเทคโนโลยีและพฤติกรรมของผู้คน โดยเฉพาะเรื่องอาหารการกินที่ต้องหันมาเน้นการดูแลสุขภาพในด้านสุขอนามัยและความปลอดภัยกันมากขึ้น ผักปลอดสารหรือเกษตรอินทรีย์จึงกลายเป็นวิถียอดนิยมของคนเมือง แต่การจับจ่ายซื้อหาหรือจะเพาะปลูกเป็นโรงเรือนผักสวนครัวก็ไม่ง่ายนักในชีวิตเมืองใหญ่
ด้วยการวิเคราะห์ห่วงโซ่คุณค่าแพะแล้วพบว่ามูลแพะเป็นต้นทุนหนึ่งที่เป็นผลจากการเลี้ยงแพะ และในชุมชนมีมากถึงเดือนละ 15 ตัน ประกอบกับการศึกษางานวิจัยเทคโนโลยีการผลิตปุ๋ยหมักแบบไม่กลับกอง (สูตรแม่โจ้) นำมาสู่การผลิต “การทำปุ๋ยอินทรีย์จากมูลแพะ” เพื่อสร้างอาชีพให้กับชุมชนตำบลโพงาม
การเลี้ยงแพะ เป็นทุนอีกด้านหนึ่งที่เป็นศักยภาพของทุนอาชีพที่เอื้อต่อการพัฒนาคนจนในกลุ่มครัวเรือนประกอบการของตำบลโพงาม เนื่องจากคนจนส่วนใหญ่ไม่มีที่ดินทำกิน ไม่มีปัจจัยการผลิตและทุนทรัพย์ที่เพียงพอต่อการนำไปลงทุนสร้างอาชีพเองโดยตรงได้ แต่คนจนเป้าหมายมีแรงงาน มีทักษะที่ฝึกฝน ในขณะที่ด้านของผู้ประกอบการก็ต้องการแรงงานในฟาร์มเลี้ยงแพะเช่นกัน จึงเป็นความลงตัวของการส่งเสริมให้คนจนเข้าไปสู่ห่วงโซ่คุณค่าของแพะเพื่อจะเพิ่มมูลค่าและสร้างรายได้ได้ต่อไป
แม้วันนี้เราจะเป็นหนึ่งในรายชื่อปรากฏอยู่ในครัวเรือนเป้าหมายของคนจนชัยนาท แต่ก็ใช่จะไร้ซึ่งหนทางหรือจะมืดมนจนออกมาจากความจนไม่ได้เลย เพราะไม่ว่าจะมั่งมี ร่ำรวยหรือยากจนทุกคนต่างมีทางเลือกในทางออกที่เหมาะสมของจุดหมาย จึงต้องมีการออกแบบทางเลือกในการพัฒนาให้ตรงตามปัญหาและลักษณะของแต่ละกลุ่มคนหรือครัวเรือนนั้น
ตำบลโพงามเป็นหนึ่งในสามตำบลของอำเภอสรรคบุรีที่ถูกวิเคราะห์ในเชิงลึกถึงทุนที่เกื้อหนุนของชุมชน บริบทของพื้นที่ในส่วนทุนไหนที่จะช่วยเสริมช่วยเติมให้ชีวิตและครัวเรือนกลุ่มเป้าหมายได้คลายหายจากความยากจนได้
อำเภอสรรคบุรีเป็นพื้นที่ที่มีครัวเรือนคนจนเป้าหมายมากที่สุด ในข้อมูลระบบบริหารจัดการข้อมูลการพัฒนาคนแบบชี้เป้า (Thai People Map and Analytics Platform หรือ TPMAP) จำนวน 1,130 ครัวเรือน ซึ่งมากถึง 43% จากทั้งหมด 2,624 ครัวเรือน และยังมีเก็บข้อมูลเพิ่มอีก 1,085 ครัวเรือน จึงถูกกำหนดให้เป็นพื้นที่เป้าหมายในการสอบทานข้อมูลแบบมีส่วนร่วม เพื่อปฏิบัติการแก้ไขปัญหาความยากจนด้วยนวัตกรรมกระบวนการนักจัดการข้อมูลชุมชนต่อไป
“นักจัดการข้อมูลชุมชน” ถือก่อเกิดเป็นนวัตกรรมกระบวนการที่เกิดจากความต้องการของพื้นที่อย่างแท้จริง ที่จะทำให้ระบบข้อมูลครัวเรือนยากจนในระดับพื้นที่มีความแม่นยำ แล้วทักษะอะไรบ้างที่ต้องได้รับการพัฒนาเพิ่มพูนศักยภาพเพื่อให้การจัดการข้อมูลมีประสิทธิภาพและเกิดประสิทธิผล นำไปสู่การหาแนวทางการแก้จนได้อย่างถูกจุดตรงประเด็นและบรรลุเป้าหมาย
โลกทุกวันนี้และนับจากนี้ สิ่งที่มีมูลค่ามากที่สุดอาจไม่ใช่เงินตราหรือเวลาเพียงเท่านั้น “ข้อมูล” เป็นสิ่งที่จะเป็นคุณค่าใหม่ในอนาคตหรือ Next Normal ที่หลังสถานการณ์การแพร่ระบาดของโรคติดเชื้อไวรัสโคโรนา 2019 หรือโควิด – 19 ทุกอย่างจะกลายเป็นวิถีธุรกิจในยุคใหม่ แล้วเกี่ยวข้องอย่างไรกับความยากจนของคนชัยนาทล่ะ ในเมื่อเป้าหมายของการวิจัยนี้ให้ได้มาซึ่งการแก้ไขปัญหาความยากจน “ข้อมูล” จึงมีความสำคัญในลำดับต้น ๆ ที่ต้องช่วยกันค้นช่วยกันหาและรวบรวม เพื่อให้นำมาซึ่ง “การจัดการ” ในวิธีที่ถูกต้องและเป็นระบบ
อะไรคือสิ่งที่ครัวเรือนเป้าหมายในกลุ่มคนจนของจังหวัดชัยนาทต้องการเพื่อนำไปแก้ไขปัญหาและที่มาของเหตุแห่งความยากจนนั้น หากไถ่ถามเอาตามความจริงคงเป็นสิ่งที่แก้ได้ในเฉพาะหน้า ก็จะไม่พ้นสิ่งของความจำเป็นขั้นพื้นฐานของมนุษย์เราในปัจจัยสี่ ไม่ว่าจะเป็นที่อยู่อาศัย อาหาร ยารักษาโรค และเครื่องนุ่งห่ม
ความถูกต้องของข้อมูลถือเป็นส่วนสำคัญยิ่งในการจะแก้ไขปัญหาให้ตรงจุดถูกประเด็น ปัญหาความยากจนก็เช่นกัน หากวันนี้เรายังชี้เป้ากลุ่มครัวเรือนได้อย่างไม่แม่นยำนัก ไม่รู้ว่าเขาเหล่านั้นอยู่ที่ไหนกันบ้าง ปัญหาความต้องการที่แท้จริงเป็นเช่นไร การจะทำโมเดลแก้จนให้ประสบผลสำเร็จคงไม่ง่ายนัก
เมื่อเอ่ยถึง “ความยากจน” ต่างมุมมองต่างทัศนคติที่มีต่อคำนี้ แต่แน่นอนไม่มีใครอยากประสบพบกับความจน หากแต่จะดีกว่าไหมที่วันนี้เราจะทำความรู้จักเพื่อให้รู้เท่าทันปัญหาและลักษณะของความจน เพื่อจะได้หลุดพ้นนำไปสู่หนทางและความเป็นอยู่ที่ดีกว่า
สาเหตุ ต้นตอของความยากจนคืออะไร
ระบบการดำรงชีพอย่างยั่งยืน ประกอบด้วย ทุน 5 มิติ ที่ไม่ใช่เงินเพียงอย่างเดียว